บ้านผักกาดหญ้า

เมื่อประมาณ 100 ปีที่ผ่านมา มีคนกลุ่มหนึ่งซึ่งมีภูมิลำเนาอยู่ที่อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ สมัยนั้นข้าวยากหมากแพง ฝนแล้ง เป็นเหตุให้ชาวบ้านกลุ่มนี้พากันทิ้งถิ่นฐานเดิม อพยพมาเพื่อแสวงหาที่ทำกินใหม่ โดยมุ่งหน้ามาทางทิศตะวันตก การอพยพในครั้งนั้นเดินทางมาเป็นกลุ่ม ๆ เป็นครอบครัว ใช้โคเทียมเกวียนบรรทุกสิ่งของสัมภาระเครื่องใช้ต่าง ๆ บางกลุ่มเห็นทำเลชัยภูมิที่เหมาะสมก็ตั้งหลักแหล่งจับจองเพื่อทำนาทำไร่มาเรื่อย ๆ

กลุ่มสุดท้ายเดินทางรอนแรมมาด้วยเท้า ถนนหนทางไม่มี ภูมิประเทศเป็นป่า เดินทางผ่านจังหวัดสุรินทร์เข้าสู่จังหวัดบุรีรัมย์ ในที่สุดก็ได้เลือกชัยภูมิที่เหมาะสมแห่งนี้ ริมฝั่งตะวันออกของลำน้ำมาศ ซึ่งเป็นที่ราบตลอดแนวลำน้ำ และมีลำห้วย 2 สายไหลลงสู่ลำน้ำมาศ คือ ลำห้วยผักหนาม ทางทิศใต้ และ ลำห้วยขี้หนู ทางทิศเหนือ อยู่ห่างกันประมาณ 2 กิโลเมตร

เมื่อตัดสินใจเลือกชัยภูมิเป็นที่ทำมาหากินแล้ว กลุ่มนี้จึงได้จับจองหาที่ดินทำกิน (สมัยก่อนเป็นป่า) โดยมีบางครอบครัวแยกกลุ่มไปตั้งบ้านเรือนอยู่ทางทิศใต้ของหมู่บ้านผักกาดหญ้า

ในอดีตพื้นที่แห่งนี้มีพืชชนิดหนึ่งขึ้นปะปนกับพืชชนิดอื่น มีลักษณะครึ่งต้นครึ่งเถา มีหนามตลอดทั้งลำต้น ก้านใบแข็งแรงและคมมาก อาศัยเกาะอยู่กับไม้พุ่มชนิดอื่น ลำต้นและก้านใบมีสีเลือดหมู ยอดอ่อนใช้จิ้มน้ำพริก มีรสเปรี้ยว วัวควายชอบกิน พืชชนิดนี้เรียกว่า "ผักกาดหญ้า" บางคนเรียก "ต้นส่าเลือด"

เนื่องจากบริเวณที่ตั้งหมู่บ้านมีต้นผักกาดหญ้าขึ้นอยู่มาก จึงได้ตั้งชื่อหมู่บ้านว่า "บ้านผักกาดหญ้า"

แต่ละกลุ่มแต่ละครอบครัวเริ่มชีวิตใหม่ด้วยการประกอบอาชีพทำไร่ ทำนา ทำสวน อาศัยน้ำจากลำน้ำมาศ ลำห้วยขี้หนู และลำห้วยผักหนาม ในการทำการเกษตร มีผลผลิตออกจำหน่ายสู่ตลาด (หมู่บ้านอยู่ใกล้ตลาด) ทำให้หมู่บ้านเจริญรุ่งเรืองมาตามลำดับ

ปัจจุบันบ้านผักกาดหญ้ามีประชากรทั้งสิ้น 1,006 คน (ชาย 470 คน หญิง 536 คน) จำนวน 277 ครัวเรือน มีสถานศึกษา 1 แห่ง คือ โรงเรียนจันทราวาส (ระดับประถมศึกษา) และวัด 1 แห่ง คือ วัดจันทราวาส (ข้อมูล ณ วันที่ 27 มีนาคม 2569)

วัดจันทราวาสจัดตั้งเมื่อวันที่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2481 เดิมชื่อ "วัดสุวรรณหงษ์" มีหลวงพ่อจันดาสร้างไว้ ต่อมาหลวงปู่ธีร์ได้บูรณะใหม่และสร้างอุโบสถขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2498

รายนามเจ้าอาวาสจากอดีตถึงปัจจุบัน: (1) หลวงพ่อจันดา · (2) หลวงพ่อธรรมา · (3) หลวงพ่อจันดี · (4) พระครูพิชิต ธีรคุณ (หลวงปู่ธีร์) · (5) พระครูอุดม จันทวรรณ (รูปปัจจุบัน)

รายนามกำนันตำบลลำปลายมาศจากอดีตถึงปัจจุบัน: (1) กำนันใย · (2) กำนันมุ้ย · (3) กำนันโปร่ง วงศ์มณี · (4) กำนันจิระ ล่ามกิจจา (กำนันแสวง) · (5) กำนันวิเชียร ศรีพงษ์ · (6) กำนันพิเชษฐ์ ศิริพันโนน · (7) กำนันพีรพงศ์ ทิพย์อักษร · (9) กำนันประเสริฐ อินนอก (คนปัจจุบัน)

หมายเหตุ: เอกสารต้นฉบับระบุลำดับข้ามจากลำดับที่ 7 ไปลำดับที่ 9