ตำบลลำปลายมาศ

ชื่อ "ลำปลายมาศ" มีที่มาจากสายน้ำสำคัญที่ไหลผ่านพื้นที่ ซึ่งแต่เดิมชาวไทยเชื้อสายเขมรในท้องถิ่นเรียกว่า "ไพรมาศ" ออกเสียงเพี้ยนเป็น "เปรยมาศ" และภายหลังเสียง "ร" กลายเป็น "ล" จึงกลายมาเป็น "ปลายมาศ" ในที่สุด

ตามหลักนิรุกติศาสตร์ คำว่า "ลำ" หมายถึงสายน้ำ/เส้นทาง "ปลาย" มาจากคำเขมร "ไพร/เปรย" หมายถึงป่าหรือริม และ "มาศ" เป็นคำบาลี-สันสกฤต หมายถึงทองคำ รวมความหมายว่า "สายน้ำแห่งทองคำ"

ก่อน พ.ศ. 2468 พื้นที่นี้เป็นเพียงหมู่บ้านเล็ก ๆ ชื่อ "บ้านหนองยาง" ตามหนองน้ำธรรมชาติที่มีต้นยางขึ้นหนาแน่น จนเมื่อทางราชการสร้างเส้นทางรถไฟสายอีสาน (นครราชสีมา–บุรีรัมย์–อุบลราชธานี) ตัดผ่านในปี พ.ศ. 2468 จึงเกิดสถานีรถไฟ "สถานีบ้านหนองยาง" ขึ้น ชาวบ้านท้องถิ่นเรียกเพี้ยนว่า "สะเตหนองยาง" (สะเต มาจาก Station)

การมาของรถไฟทำให้พื้นที่เกษตรกรรมเล็ก ๆ กลายเป็น "ตลาดหนองยาง" อย่างรวดเร็ว มีพ่อค้าไทยเชื้อสายจีนและผู้คนหลากพื้นที่เข้ามาตั้งรกรากค้าขาย

15 มีนาคม 2479 — กระทรวงมหาดไทยจัดตั้ง "กิ่งอำเภอลำปลายมาศ" แยกจากอำเภอเมืองบุรีรัมย์ พร้อมเปลี่ยนชื่อสถานีเป็น "สถานีรถไฟลำปลายมาศ"

1 มกราคม 2490 — ยกฐานะเป็น "อำเภอลำปลายมาศ" เต็มรูปแบบ โดยมีตำบลลำปลายมาศเป็นตำบลที่ตั้งอำเภอ

ปัจจุบันตำบลลำปลายมาศแบ่งการปกครองออกเป็น 10 หมู่บ้าน โดยแต่ละหมู่บ้านมีผู้ใหญ่บ้านและคณะกรรมการหมู่บ้านดูแลกันเอง ดูรายชื่อและเว็บไซต์แต่ละหมู่ได้ในหัวข้อ ทำเนียบหมู่บ้าน

พื้นที่ตำบลลำปลายมาศทั้งหมดอยู่ในความรับผิดชอบของเทศบาลเมืองลำปลายมาศ ซึ่งเป็นหน่วยงานปกครองส่วนท้องถิ่นระดับเทศบาลที่ดูแลพื้นที่ตำบล

ตั้งอยู่บนพื้นที่ราบสูงโคราช ดินส่วนใหญ่เป็นดินปนทราย มีศักยภาพปานกลางถึงต่ำ พบการแทรกดันของเกลือหินในบางพื้นที่ ส่งผลให้มีปัญหาดินเค็ม/น้ำเค็มบางจุด

ภูมิอากาศแบบสวันนา แบ่งเป็น 3 ฤดู — ฤดูร้อน (มี.ค.–มิ.ย.), ฤดูฝน (พ.ค.–ต.ค.), ฤดูหนาว (พ.ย.–ก.พ.)

ตำบลลำปลายมาศ (10 หมู่บ้านแกนหลัก) มีประชากรรวมประมาณ 13,313 คน และครัวเรือนรวมประมาณ 5,931 หลังคาเรือน อ้างอิงฐานข้อมูลภาพรวมของสำนักทะเบียนท้องถิ่น เทศบาลเมืองลำปลายมาศ เมื่อเจาะลึกการกระจายตัวของประชากรตามลักษณะพื้นที่ แบ่งได้เป็น 3 กลุ่มชุมชนหลัก

1. กลุ่มย่านเศรษฐกิจหนาแน่นสูง (หมู่ 1, 6, 7) — ใจกลางเมืองหลวงของอำเภอ เขตพาณิชยกรรม อาคารพาณิชย์ ตลาด และสถานศึกษา ความหนาแน่นประชากร/ครัวเรือนสูงที่สุด หมู่ 1 บ้านลำปลายมาศ เป็นชุมชนหนาแน่นที่สุด ศูนย์กลางร้านค้า หมู่ 6 บ้านประชาสรรค์ ย่านที่อยู่อาศัยรอบสถาบันศึกษาและบ้านพักข้าราชการ หมู่ 7 บ้านพัฒนา ชุมชนแนวขนานเส้นทางขนส่งและไปรษณีย์ลำปลายมาศ มีประชากรวัยแรงงานและร้านค้าบริการจำนวนมาก

2. กลุ่มย่านที่อยู่อาศัยและชุมชนขยายตัว (หมู่ 3, 5, 9) — พื้นที่รองรับการขยายตัวของผังเมือง หมู่บ้านจัดสรรและที่ตั้งสถานที่ราชการสำคัญ หมู่ 3 บ้านหนองแสง อาณาเขตกว้างขวาง ประชากรในทะเบียนราษฎรค่อนข้างสูง หมู่ 5 บ้านโนนสมบูรณ์ ที่ตั้งสำนักงานเทศบาลเมืองลำปลายมาศ มีสิ่งปลูกสร้างและหลังคาเรือนใหม่เพิ่มต่อเนื่อง หมู่ 9 บ้านเจริญมาศ เด่นด้านกลุ่มหมู่บ้านจัดสรร หลังคาเรือนเติบโตเร็ว

3. กลุ่มชุมชนดั้งเดิมและกึ่งเกษตรกรรม (หมู่ 2, 4, 8, 10) — พื้นที่รอบนอกเมือง วิถีชีวิตดั้งเดิมผสมเกษตรกรรมชานเมือง ความหนาแน่นระดับปานกลาง หมู่ 2 บ้านสวนแตง และหมู่ 10 บ้านใหม่สวนแตง เป็นชุมชนพี่น้องที่แยกตัวออกจากกันเพื่อไม่ให้หลังคาเรือนหนาแน่นเกินไป หมู่ 4 บ้านผักกาดหญ้า ชุมชนกึ่งชนบท พื้นที่เกษตรสลับที่อยู่อาศัย หมู่ 8 บ้านสวนใหญ่ ชุมชนรอบนอก เน้นพื้นที่ลุ่มทำการเกษตร มีจำนวนหลังคาเรือนน้อยที่สุดในตำบล

หมายเหตุ: เทศบาลตำบลลำปลายมาศได้รับการยกฐานะเป็นเทศบาลเมืองลำปลายมาศ และมีการควบรวมพื้นที่ข้างเคียงเข้ามาดูแลเพิ่มเติม ทำให้ยอดประชากรรวมทั้งเขตเทศบาล (รวมพื้นที่นอกตำบลลำปลายมาศ) ขยับขึ้นไปอยู่ที่ประมาณ 18,745 คน ซึ่งมากกว่าตัวเลข 13,313 คนของ 10 หมู่บ้านแกนหลักตำบลลำปลายมาศที่แสดงในสถิติด้านบน

กลุ่มผู้สูงอายุ (60 ปีขึ้นไป) — สัดส่วนเติบโตสูงที่สุดในตำบล ประมาณ 22–25% ของประชากรทั้งหมด (กว่า 3,000 คนทั้งตำบล) ส่วนใหญ่ได้รับเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุตามเกณฑ์ เทศบาลเมืองลำปลายมาศจัดตั้ง "ศูนย์พัฒนาคุณภาพชีวิตและส่งเสริมอาชีพผู้สูงอายุ" อบรมอาชีพเสริม (เช่น ทำพรมเช็ดเท้า) และส่งเสริมสุขภาพร่วมกับแกนนำ อ.ส.ม. ประชากรสูงอายุส่วนใหญ่จัดอยู่ในกลุ่ม "ติดสังคม" รองลงมาคือกลุ่มติดบ้าน และกลุ่มติดเตียงตามลำดับ

กลุ่มวัยทำงาน (15–59 ปี) — กลุ่มใหญ่ที่สุดของตำบล ประมาณ 55–60% หนาแน่นมากในเขตเศรษฐกิจ หมู่ 1, 6, 7 ซึ่งเป็นแหล่งรวมร้านค้า อาคารพาณิชย์ และโรงงานแปรรูปขนาดเล็ก มีแรงงานบางส่วน (ช่วงอายุ 20–35 ปี) ย้ายถิ่นฐานไปทำงานกรุงเทพฯ ปริมณฑล หรือชลบุรี ทำให้หมู่บ้านรอบนอก เช่น บ้านสวนใหญ่ บ้านผักกาดหญ้า มีลักษณะครัวเรือนแบบ "ข้ามรุ่น" ที่ผู้สูงอายุอยู่กับเด็กหรือหลานเป็นหลัก

กลุ่มวัยเด็ก (แรกเกิด–14 ปี) — สัดส่วนน้อยที่สุด ประมาณ 15–18% เนื่องจากอัตราการเกิดลดลงต่อเนื่อง เด็กส่วนใหญ่ศึกษาในระดับประถมและมัธยมของโรงเรียนท้องถิ่น รวมถึงโรงเรียนในสังกัดเทศบาลเมืองลำปลายมาศ